Dầu ăn đã qua sử dụng (UCO) từ nhà hàng, bếp ăn công nghiệp và cơ sở chiên rán đang là nguyên liệu quan trọng cho biodiesel và nhiên liệu hàng không bền vững (SAF). Việt Nam là một nguồn thu gom đáng kể. Nhưng bên mua không trả tiền cho "dầu" nói chung: họ trả tiền cho dầu đạt chỉ tiêu. Mỗi phần trăm nước, cặn hay tạp chất vượt ngưỡng có thể kéo lô hàng xuống bậc giá thấp hơn, hoặc bị trừ tiền khi giao.
Tin tốt là phần lớn giá trị đó nằm trong tầm tay của bạn. Bài này đi qua các chỉ tiêu người mua quan tâm, rồi từng bước xử lý sơ bộ mà một cơ sở thu gom có thể làm.
Người mua nhìn vào những chỉ tiêu nào?
Mỗi hợp đồng có tiêu chuẩn riêng, và bạn nên hỏi bên mua bảng chỉ tiêu cụ thể của họ. Nhưng gần như luôn có mấy nhóm sau:
- Độ ẩm (nước): nước làm tăng khối lượng mà không có giá trị, thúc đẩy phân huỷ dầu và gây khó khăn cho quá trình sản xuất biodiesel. Đây là chỉ tiêu dễ bị trừ tiền nhất.
- Tạp chất không tan: vụn thức ăn, bột chiên, cặn cháy, cát bụi lẫn vào khi thu gom. Chúng làm bẩn thiết bị của nhà máy và bị tính như hàng vô giá trị.
- Axit béo tự do (FFA): khi dầu bị đun nóng nhiều lần và tiếp xúc với nước, một phần chất béo bị thuỷ phân thành axit béo tự do. FFA cao làm nhà máy biodiesel phải xử lý thêm, nên thường ảnh hưởng đến giá.
- Các chỉ tiêu khác tuỳ bên mua: tạp chất có thể xà phòng hoá được, lưu huỳnh, phospho, màu sắc, và yêu cầu truy xuất nguồn gốc cho chuỗi chứng nhận bền vững.
Bước 1: Lắng để tách nước và cặn nặng
Lắng là bước rẻ nhất và nên làm đầu tiên. Khi để yên, nước và cặn nặng hơn dầu sẽ chìm xuống đáy bồn.
- Dùng bồn có đáy côn hoặc có van xả đáy để rút nước và cặn định kỳ.
- Cho dầu đủ thời gian nghỉ trước khi lấy phần dầu phía trên. Thời gian cần thiết phụ thuộc vào dầu và nhiệt độ, nên hãy quan sát lớp phân tách ở chính kho của bạn.
- Làm ấm nhẹ giúp dầu loãng hơn và tách nhanh hơn, nhất là vào mùa lạnh khi dầu đặc lại. Tránh gia nhiệt quá mức vì nhiệt độ cao kéo dài lại thúc đẩy dầu xuống cấp.
- Rút dầu từ phía trên, không khuấy lại lớp đáy.
Bước 2: Lọc thô qua lưới
Sau khi lắng, lọc dầu qua lưới hoặc túi lọc để giữ lại vụn thức ăn và cặn thô. Việc này bảo vệ bơm và thiết bị lọc tinh phía sau. Nên có hai lớp lưới từ thô đến mịn và vệ sinh thường xuyên, vì lưới bít làm giảm lưu lượng và dễ bị bỏ qua.
Bước 3: Lọc tinh với chất trợ lọc diatomite
Lưới thông thường không giữ được hạt rất mịn và cặn dạng keo. Để có dầu trong hơn, nhiều cơ sở dùng máy lọc ép khung bản hoặc lọc lá kết hợp với chất trợ lọc như diatomite (đất tảo cát).
Diatomite là vỏ silica của tảo cát, cấu trúc cực kỳ xốp. Khi dùng làm trợ lọc, nó tạo thành một lớp "bánh lọc" có vô số lỗ nhỏ: dầu đi qua được, còn hạt rắn bị giữ lại. Có hai cách bổ sung:
- Precoat: phủ một lớp diatomite mỏng lên vải lọc trước khi lọc, để bảo vệ vải và giữ hạt ngay từ đầu.
- Body feed: trộn liên tục một lượng nhỏ diatomite vào dòng dầu cần lọc. Nhờ vậy bánh lọc luôn xốp, không bị bít nhanh bởi cặn mịn.
| Loại cấp | Đặc điểm | Khi nào nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Cấp thô | Độ thấm cao, lưu lượng nhanh, chịu tải chất rắn lớn | UCO thu gom nhiều cặn, cần lọc khối lượng lớn |
| Cấp trung | Cân bằng giữa lưu lượng và độ trong | Bên mua yêu cầu độ trong khắt khe hơn |
| Theo yêu cầu | Cỡ hạt chọn theo nguyên liệu đã đo | Sau khi thử nghiệm trên dầu của bạn |
UCO không đồng nhất: dầu từ các nguồn thu gom khác nhau về lượng cặn, độ ẩm và độ nhớt. Một cách dùng trợ lọc hợp với lô này có thể làm bít màng lọc ở lô sau. Vì vậy cấp vật liệu, lượng precoat và tốc độ body feed nên được chọn theo dầu thực tế của bạn, và xem lại khi nguồn thu gom thay đổi.
Bước 4: Bảo quản để dầu không xuống cấp
Dầu đã sạch vẫn có thể xấu đi nếu bảo quản sai. Những thói quen đơn giản giúp giữ chất lượng đến lúc giao:
- Dùng bồn kín, có nắp, tránh nước mưa và hơi ẩm lọt vào.
- Tránh ánh nắng trực tiếp và nhiệt độ cao kéo dài.
- Không trộn dầu mới lọc với dầu cũ chưa xử lý trong cùng bồn.
- Xả đáy bồn định kỳ để loại nước và cặn lắng thêm.
- Ghi chép nguồn thu gom và ngày nhập cho từng lô, phục vụ yêu cầu truy xuất của bên mua.
An toàn khi xử lý bánh lọc
Bánh lọc sau khi dùng chứa dầu và cặn hữu cơ. Hãy để nơi thoáng, xa nguồn nhiệt và xử lý theo quy định chất thải tại địa phương. Khi thao tác với bột trợ lọc khô, hạn chế tạo bụi và dùng khẩu trang phù hợp theo hướng dẫn trong phiếu an toàn hoá chất (SDS). Xem thêm bài Silica tinh thể trong diatomite.
Bắt đầu từ đâu?
Nếu bạn đang thu gom và bán UCO, hãy bắt đầu bằng ba câu hỏi: bên mua đang trừ tiền vì chỉ tiêu nào nhiều nhất, dầu của bạn đang lắng và lọc thế nào, và bạn mất bao nhiêu dầu trong bánh lọc. Từ đó mới biết việc thay đổi cách lọc có đáng làm hay không.
APHIS cung cấp diatomite làm chất trợ lọc và cùng bạn thử trên chính mẫu dầu của bạn trước khi quyết định. Xem thêm giải pháp cho ngành dầu ăn và UCO hoặc hồ sơ kỹ thuật của chúng tôi.
